Η CBT βασίζεται στην υπόθεση ότι πολύ συχνά τα συναισθήματα και οι συμπεριφορές μας επηρεάζονται από τις σκέψεις που κάνουμε για όσα συμβαίνουν γύρω μας.
Αυτό μπορεί κανείς να το αντιληφθεί αν παρατηρήσει το πώς διαφορετικοί άνθρωποι επηρεάζονται με πολλούς διαφορετικούς τρόπους από τα ίδια συμβάντα ή συνθήκες με τις οποίες έρχονται αντιμέτωποι.
Ας πάρουμε ως παράδειγμα μια τάξη παιδιών την ημέρα που ο δάσκαλος μοιράζει τα πρώτα διαγωνίσματα της Ιστορίας στα οποία πολλοί/ές δεν έγραψαν καλά.
Η Μαριάννα βλέποντας το βαθμό της σκέφτεται πως ο δάσκαλος δεν τους είχε προετοιμάσει καλά για το τεστ, θυμώνει μαζί του και αναπτύσσει μια δύσπιστη στάση απέναντί του ως προς την ικανότητά του να την υποστηρίξει στην προσπάθειά της να τα καταφέρει με το μάθημα της ιστορίας.
Ο Νίκος σκέφτεται πως ο χαμηλός βαθμός οφείλεται στην ανικανότητά του, απογοητεύεται και σταματάει να προσπαθεί.
Η Χριστίνα κρίνει πως η προσπάθεια που κατέβαλε για το συγκεκριμένο τεστ μάλλον δεν ήταν αρκετή. Σκέφτεται επίσης πως είναι λογικό να μη γνωρίζει ακόμα τον τρόπο να προετοιμάζεται για τα τεστ στο μάθημα της Ιστορίας μιας και είναι η πρώτη χρονιά που διδάσκεται αυτό το μάθημα. Με τις παραπάνω σκέψεις καθησυχάζεται και ενθαρρύνεται να συνεχίσει την προσπάθεια.
Για ποιο λόγο όμως το κάθε άτομο ερμηνεύει τόσο διαφορετικά την ίδια συνθήκη;
Η απάντηση σύμφωνα με τη CBT έχει να κάνει με τις χρόνια παγιωμένες πεποιθήσεις που οι άνθρωποι έχουμε σχηματίσει για τον εαυτό μας, τους άλλους και τον κόσμο. Οι πεποιθήσεις αυτές έχουν επηρεαστεί από τα βιώματα του καθενός στο παρελθόν και σαν πρωταρχικό στόχο είχαν να μας προστατεύουν και να κάνουν τη ζωή πιο προβλέψιμη μέσα στις συνθήκες εντός των οποίων αποκτήσαμε αυτά τα βιώματα. Οι πεποιθήσεις αυτές πολύ συχνά είναι διαστρεβλωμένες και ακόμα πιο συχνά δεν έχουν πλέον λόγο ύπαρξης στην ενήλικη ζωή μας. Το περιβάλλον μέσα στο οποίο τις αποκτήσαμε για να μας προστατεύουν άλλαξε, και έτσι αυτές δεν μας προστατεύουν πια παρά μας δυσκολεύουν.
Ας ξαναγυρίσουμε στο παράδειγμα των παιδιών εξετάζοντας ενδεικτικά τα βιώματα της Μαριάννας.
Δε θα εκπλαγούμε αν στο περιβάλλον της εντοπίσουμε κάποιον καχύποπτο γονέα που δυσκολεύεται να εμπιστευτεί τους άλλους ή κάποιο σημαντικό ή/και επαναλαμβανόμενο βίωμα προδοσίας από πολύ κοντινό πρόσωπο. Είναι επίσης πιθανό να ανακαλύψουμε πως στο οικογενειακό περιβάλλον της Μαριάννας επικρατεί συνήθως ένα κλίμα μυστικοπάθειας το οποίο της στερεί ρεαλιστικές εξηγήσεις για αρνητικά γεγονότα.
Τα παραπάνω βιώματα είναι ικανά να οδηγήσουν στις εξής πεποιθήσεις:
• Οι άλλοι είναι αναξιόπιστοι. / Οι άλλοι δε νοιάζονται πραγματικά για τους γύρω τους. / Οι άλλοι θα θελήσουν να σε εκμεταλλευτούν αν δεν προσέξεις.
• Αν εμπιστευτώ κάποιον θα πληγωθώ. / Πρέπει να είμαι πάντα σε εγρήγορση για τα κίνητρα των άλλων.
• Είμαι ευάλωτος/η.
Μέσα από τη θεραπεία δίνεται η ευκαιρία να εντοπιστούν αυτές οι παγιωμένες πεποιθήσεις που επηρεάζουν τα συναισθήματα και τον τρόπο δράσης μας απέναντι στα γεγονότα και όπου χρειάζεται να αντικατασταθούν με πιο ρεαλιστικές.
Η CBT, είναι μια θεραπεία προσανατολισμένη σε στόχους και προβλήματα του παρόντος, δίνει έμφαση στην ενεργό συμμετοχή και συνεργασία και αποτελεί μια εκπαιδευτική διαδικασία με απώτερο στόχο ο/η θεραπευόμενος/η να μπορέσει να γίνει τελικά ο/η θεραπευτής/τρια του εαυτού του/της. Αυτή η διαδικασία εμπεριέχει:
• Την εξάσκηση στον εντοπισμό των σκέψεων, μιας και πολύ συχνά αυτές γίνονται αυτόματα με αποτέλεσμα να δυσκολευόμαστε να αντιληφθούμε ότι τις κάνουμε.
• Την εξοικείωση στην αναγνώριση των συναισθημάτων και την ενθάρρυνση στο να βιωθούν και να εκφραστούν σε ασφαλές πλαίσιο όπως αυτό της συνεδρίας.
• Την ενδυνάμωση των επικοινωνιακών δεξιοτήτων και την υποστήριξη αλλαγών στη συμπεριφορά – αλλαγές που θα σπάσουν τους φαύλους κύκλους μέσα στους οποίους εγκλωβιζόμαστε.